Πνευματικά δικαιώματα έργων τέχνης: Ο απόλυτος οδηγός

Με τη χρήση των ψηφιακών μέσων, τα νομικά ζητήματα, ιδίως εκείνα που αφορούν στα πνευματικά δικαιώματα και τα προσωπικά δεδομένα, γίνονται όλο και πιο σημαντικά. Η αδειοδότηση επηρεάζει την καταγραφή και τεκμηρίωση, αλλά κυρίως την παρουσίαση των συλλογών, ιδίως όταν περιλαμβάνει διαφορετικές χρήσεις έργων.

Διαφορετικές άδειες επιτρέπουν συγκεκριμένες χρήσεις δημιουργιών, που δεσμεύουν όχι μόνο τα άτομα, αλλά και τα πολιτιστικά ιδρύματα. Ο κατάλογος των δικαιωμάτων σχετικά με την πνευματική ιδιοκτησία είναι μεγάλος και πρέπει να λαμβάνεται κάθε φορά υπόψη, ανάλογα το έργο και τη χρήση που επιδιώκεται.

Πνευματικά δικαιώματα έργων

Η προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων (copyright) είναι πολύ σημαντική. Βασίζεται στην αρχή ότι οι δημιουργοί λογοτεχνικών, επιστημονικών και καλλιτεχνικών έργων έχουν το δικαίωμα να αποφασίζουν πώς θα χρησιμοποιηθούν τα έργα τους.

Αυτό βέβαια δεν ισχύει για τα γεγονότα, τις ιδέες, τις έννοιες, τα συστήματα ή τις μεθόδους αυτές καθ’ αυτές. Μια μέθοδος, για παράδειγμα, δεν προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα, αλλά ένα κείμενο σχετικά με τη αυτήν προστατεύεται.

Αυτό σημαίνει ότι ο συγγραφέας μπορεί να αποφασίσει για τη χρήση αυτού του κειμένου – αλλά όχι για την εφαρμογή της μεθόδου. Ακόμα, εάν στη δημιουργία ενός έργου συμμετέχουν περισσότεροι του ενός συγγραφείς, κάθε ένας είναι εξίσου κάτοχος δικαιωμάτων και οι αποφάσεις λαμβάνονται από κοινού. Τέλος, τα έργα προστατεύονται από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας μέχρι 70 χρόνια μετά το θάνατο του δημιουργού.

Συγγενικά δικαιώματα

Παράλληλα με τα πνευματικά, υπάρχουν τα συγγενικά δικαιώματα, τα οποία παρέχουν προστασία συγκρίσιμη με τα δικαιώματα των δημιουργών. Προκύπτουν όταν η προστασία αυτή παρέχεται από το νομοθέτη σε σχέση με το δημιουργικό έργο.

Σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες, φωτογραφίες που δεν είναι έργα με την έννοια της προσωπικής πνευματικής δημιουργίας προστατεύονται από συγγενικά δικαιώματα. Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει σε όλες τις χώρες.

Δεδομένου ότι η προστασία από τα συγγενικά δικαιώματα είναι σε μεγάλο βαθμό ισοδύναμη με εκείνη των πνευματικών, η σημαντικότερη διαφορά στην πράξη είναι η διάρκεια της προστασίας.

Σε αντίθεση με τα έργα που θεωρούνται πνευματική ιδιοκτησία κάποιου, η προστασία των συγγενικών δικαιωμάτων μπορεί να είναι 15, 20, 25, 50 ή 70 έτη, ανάλογα με το είδος του έργου και τη δικαιοδοσία.

Χρήσεις των πνευματικών δικαιωμάτων

Η πνευματική ιδιοκτησία προστατεύει γενικά την αντιγραφή, τη διανομή και την επικοινωνία ενός έργου στο κοινό. Τέτοιες χρήσεις έργων και υλικού μπορούν να γίνουν μόνο εάν ο κάτοχος των δικαιωμάτων συναινεί ρητά ή εάν υπάρχει νόμιμη διάταξη που επιτρέπει την εν λόγω χρήση. Δεδομένου ότι σχεδόν κάθε χρήση στον ψηφιακό κόσμο συνεπάγεται με αντιγραφή δεδομένων, τα έργα συνοδεύονται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Εμφάνιση, δημόσια έκθεση, εκτέλεση ή απαγγελία, κινηματογράφηση έργων ή επεξεργασία είναι επίσης δραστηριότητες που βασίζονται σε προστατευόμενες χρήσεις. Η απλή απόλαυση ενός έργου (κοιτάζοντας μια εικόνα, ακούγοντας
μουσική), από την άλλη, δεν συνιστά χρήση και δεν είναι σχετική με το
νόμο περί πνευματικής ιδιοκτησίας.

Ωστόσο, η αγορά ενός πίνακα ζωγραφικής δεν μεταβιβάζει τα πνευματικά δικαιώματα, δηλαδή το δικαίωμα αναπαραγωγής του πίνακα ή δημοσίευσής. Τα δικαιώματα αυτά πρέπει να μεταβιβαστούν ρητά ή να παραχωρηθούν με άδεια κατά την αγορά του έργου τέχνης.

Μπορεί κανείς να μεταβιβάσει τα δικαιώματα χρήσης σε άλλο πρόσωπο, το οποίο στη συνέχεια αποφασίζει για το επιτρεπτό των περαιτέρω χρήσεων. Ο καθοριστικός παράγοντας είναι επομένως ποιός είναι ο κάτοχος των δικαιωμάτων, δηλαδή ποιός έχει το δικαίωμα να επιτρέψει τις χρήσεις.

Η οδηγία DSM (Digital Single Market) του 2019 επιτρέπει σε όλα τα κράτη -μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να πραγματοποιούν αναπαραγωγές προστατευόμενων αντικειμένων που βρίσκονται μόνιμα στις συλλογές των ιδρυμάτων πολιτιστικής κληρονομιάς. Αυτό ισχύει ανεξάρτητα από τη μορφή ή το μέσο, εφόσον αυτό είναι απαραίτητο για τη διατήρηση του υλικού.

Τι είναι τα ορφανά έργα;

Ειδικά στην περίπτωση παλαιότερων έργων, συχνά δεν είναι δυνατόν να εντοπιστεί ο κάτοχος των δικαιωμάτων. Προκειμένου τα μουσεία να είναι σε θέση να παρουσιάσουν τέτοια «ορφανά έργα» στο διαδίκτυο, χρειάζεται το ίδρυμα να μπορεί να αποδείξει πως η ενδελεχής έρευνα που πραγματοποίησε δεν ήταν επιτυχής.

Σε περίπτωση που ο δημιουργός εμφανιστεί αργότερα, μπορεί να
απαιτήσει να μην παραμείνει πλέον το έργο στο διαδίκτυο και να διεκδικήσει ακόμη και αμοιβή για τη διαδικτυακή παρουσίαση που πραγματοποίησε το μουσείο. Η οδηγία δεν ισχύει για τις φωτογραφίες, αν και, ιδίως στην περίπτωση των ιστορικών φωτογραφιών, ο κάτοχος των δικαιωμάτων είναι συχνά άγνωστος.

Λόγω του στενού πεδίου εφαρμογής και του κινδύνου που ενέχει η αξίωση αμοιβής από δημιουργό έργου, τα μουσεία δεν επιλέγουν τη μαζική ψηφιοποίηση μεγάλων συλλογών. Στη βάση δεδομένων ορφανών έργων του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διανοητικής Ιδιοκτησίας (EUIPO), μπορούν να προβληθούν αντικείμενα που έχουν καταχωρηθεί ως «ορφανά έργα».

Πηγή: Markus Winkler/ Unsplash

Έργα εκτός εμπορίου

Τα μουσεία, όπως και άλλα ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς μπορούν να διαθέτουν στο διαδίκτυο κάθε είδους έργα «εκτός εμπορίου» από τις συλλογές τους. Τα έργα αυτά δεν είναι διαθέσιμα μέσω των συνηθισμένων καναλιών διανομής.

Δεδομένου ότι τα μουσεία διαθέτουν ως επί το πλείστον έργα στις συλλογές τους, τα οποία δεν μπορούν (πλέον) να «αγοραστούν σε ένα κατάστημα» ή να αποκτηθούν μέσω των συνήθων διαύλων διανομής, το άρθρο 8 της οδηγίας DSM (Digital Single Market) επιτρέπει την ηλεκτρονική διάθεση των (προστατευόμενων από πνευματικά δικαιώματα) αποθεμάτων τους σε μεγάλο βαθμό.

Εάν υπάρχουν οργανισμοί συλλογικής διαχείρισης, οι συμφωνίες αδειοδότησης για τη χρήση των έργων εκτός εμπορίου πρέπει να συνάπτονται μέσω αυτών. Αυτό ισχύει επίσης για τα έργα των δικαιούχων που δεν είναι μέλη οργανισμών συλλογικής διαχείρισης.

Απαραίτητες προϋποθέσεις για την προβολή ενός έργου στο διαδίκτυο είναι να έχει καταχωρηθεί σε βάση δεδομένων του Γραφείου Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης και κανένας κάτοχος δικαιωμάτων να μην προβάλει αντιρρήσεις για έξι μήνες. Μετά το πέρας αυτού του διαστήματος, το μουσείο μπορεί να θέσει τα έργα στο διαδίκτυο.

Εκτεταμένη συλλογική αδειοδότηση

Η οδηγία DSM έθεσε τα θεμέλια σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση για
την καθιέρωση συστημάτων εκτεταμένης συλλογικής αδειοδότησης. Στις σκανδιναβικές χώρες, συγκεκριμένα, υπάρχει μια μακρά παράδοση αυτής της πρακτικής, στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η συγκεκριμένη αδειοδότηση επιτρέπει στα ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς να συνάπτουν γενικές συμβάσεις με οργανισμούς συλλογικής διαχείρισης για ολόκληρες συλλογές. Ωστόσο, η χρήση δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί εάν ο δημιουργός αντιτίθεται σε αυτήν.

Αδειοδότηση από μουσεία- Creative Commons

Τα μουσεία δημιουργούν ψηφιακά υποκατάστατα και νέες πληροφορίες μέσω φωτογραφιών, σαρώσεων, 3D μοντέλων ή επιστημονικών κειμένων, που μπορούν να διατεθούν στο κοινό μέσω ψηφιακών πλατφορμών. Προκειμένου οι επισκέπτες του ιστοτόπου και άλλοι χρήστες να κατανοήσουν τον βαθμό στον οποίο μπορούν να χρησιμοποιήσουν αυτές τις πληροφορίες για τη δική τους έρευνα, ιδιωτικούς ή εμπορικούς σκοπούς, είναι χρήσιμο να δημοσιεύονται μαζί με πληροφορίες σχετικά με τις δυνατότητες επαναχρησιμοποίησης.

Επιπλέον, εάν παραδώσετε ψηφιοποιημένο υλικό, οι πληροφορίες σχετικά με το καθεστώς των πνευματικών δικαιωμάτων αποτελούν συνήθως μέρος των υποχρεωτικών μεταδεδομένων που πρέπει να παρέχονται. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, για την Europeana.

Δεδομένου ότι ένα από τα καθήκοντα των μουσείων είναι να διατηρούν ζωντανή τη γνώση του πολιτισμού και να δίνουν νέα ζωή στην πολιτιστική κληρονομιά, πολλά μουσεία χρησιμοποιούν τυποποιημένες άδειες χρήσης που επιτρέπουν σε όλους να χρησιμοποιούν έργα που εξακολουθούν να προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα. Οι άδειες Creative Commons έχουν γίνει πρότυπο όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και διεθνώς.

Συγκεκριμένα, επιτρέπουν σε οποιονδήποτε να χρησιμοποιεί έργα που προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Παράλληλα, μπορούν να ισχύουν διάφοροι όροι χρήσης των έργων. Για παράδειγμα, η χρήση μπορεί να γίνει υπό τον όρο ότι δε θα αξιοποιηθεί εμπορικά ή ότι δεν θα γίνουν τροποποιήσεις. Εάν όμως υπάρχει σχετικός νόμος που την επιτρέπει, τότε υπερισχύει των αδειών.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι άδειες Creative Commons δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν από ένα θεσμικό όργανο που δεν έχει τα απαραίτητα δικαιώματα. Για παράδειγμα, εάν τα πνευματικά δικαιώματα της συλλογής ανήκουν σε άλλο πρόσωπο (π.χ. τον συγγραφέα), το μουσείο έχει μόνο την άδεια να δημοσιεύσει το υλικό στο διαδίκτυο, αλλά όχι να επιτρέψει την επαναχρησιμοποίηση.

Η άδεια χρήσης ή η δήλωση δικαιωμάτων που θα επιλεγεί εξαρτάται από το ίδρυμα και το σκοπό του, ως προς επαναχρησιμοποίηση, συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής του για την ανοικτή πρόσβαση, αλλά και από τις υφιστάμενες νομικές απαιτήσεις. Όσον αφορά την ψηφιακή βιωσιμότητα, θα ήταν επιθυμητό να υπάρχουν οι ευρύτερες δυνατές επιλογές επαναχρησιμοποίησης.

Αφήστε ένα σχόλιο...

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Scroll to Top