Το ρατσιστικό περιεχόμενο στις συλλογές των μουσείων

Η συζήτηση αλλά και η έντονη επιθυμία δράσης κατά των κοινωνικών ανισοτήτων επηρεάζει αναπόφευκτα και τους πολιτιστικούς φορείς. Αυτό φέρνει στο προσκήνιο τίτλους με ρατσιστικό περιεχόμενο που έχουν δοθεί σε έργα τέχνης. Πως καλούμαστε να διαχειριστούμε αυτά τα θέματα για ένα δίκαιο μέλλον;

Ρατσισμός και Μουσεία

Υπήρξε ένας απολογισμός μετά τον θάνατο του George Floyd και της Breonna Taylor. Μετά από αυτά τα γεγονότα οι συζητήσεις για τη φυλή θεωρούνται σημαντικές. Όμως, πριν από κάποια χρόνια, αυτό δεν αποτελούσε προτεραιότητα για τα μουσεία. Για παράδειγμα, η «κριτική φυλετική θεωρία», είναι μια μέχρι πρόσφατα άγνωστη ακαδημαϊκή έννοια, η οποία έχει γίνει κεντρικό θέμα των πολιτικών συζητήσεων στις ΗΠΑ, αλλά και σε πολλές χώρες του κόσμου.

Ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, υπάρχουν παραδείγματα ρατσισμού στον πολιτιστικό κλάδο και εντός των συνόρων. Ο ρατσισμός, σκόπιμος ή μη, είναι καλά εδραιωμένος σε κρατικούς θεσμούς και νομικά συστήματα, τα οποία με τη σειρά τους ενισχύονται από ιστορικά στερεότυπα και προπαγάνδες.

Ακόμα και σε εθνικό επίπεδο, η χάραξη αντιρατσιστικής πολιτικής και ειδικά η εφαρμογή της δεν εξυπηρετεί το πολιτικό σύστημα που ενδιαφέρεται για άμεσες λύσεις. Η διαφορετικότητα και η ένταξη απαιτούν χρόνο, επένδυση και δέσμευση και αυτό λειτουργεί αποτρεπτικά σε εκείνους που επιθυμούν μια επιφανειακή και τυπική ισότητα. Αλλά οι πολιτιστικοί φορείς δεν είναι δομημένοι με τέτοιο τρόπο που να τους επιτρέπει να καθορίσουν ποια είναι η πολιτική τους όσον αφορά αυτά τα ζητήματα, καθώς εντάσσονται σε ένα ενιαίο πλαίσιο από το Υπουργείο.

Οι επικριτές ανησυχούν ότι η έλλειψη δομικών αλλαγών εντός των μουσείων θα αφήσει τους πολιτιστικούς φορείς άκαμπτους προς την πολυπολιτισμικότητα. Ορισμένοι αναλυτές έχουν προειδοποιήσει ότι τα μουσεία που αγνοούν τον συστημικό ρατσισμό και την ανισότητα θα βρεθούν στο περιθώριο του σύγχρονου κοινού.

Άλλοι επισημαίνουν μια ιστορική έλλειψη σε έγχρωμους ανθρώπους ή ανθρώπους της κοινότητας που μπορούν να συμβάλλουν στην εκθεσιακή αφήγηση της δικής τους ιστορίας ακόμα και σε κορυφαίους πολιτιστικούς οργανισμούς. Να σημειωθεί πως στην Ελλάδα οι συνεργασίες με άτομα της κοινότητας δεν αποτελεί παγιωμένη πρακτική καθώς ακόμα υπερισχύει, κυρίως στα μεγαλύτερα μουσεία, η «αυθεντία» των επιμελητών.

Benoist, Marie-GuillemineFrance, Musée du Louvre, Département des Peintures, INV 2508 – https://collections.louvre.fr/ark:/53355/cl010065532 – https://collections.louvre.fr/CGU

Επαναπλαισίωση και αναδιατύπωση προσβλητικών τίτλων έργων

Το καλοκαίρι του 2020, οι Γκαλερί Uffizi στη Φλωρεντία προσέλαβαν τον καθηγητής τέχνης Justin Randolph Thompson για να παραδώσει μια σειρά διαδικτυακών διαλέξεων σχετικά με έγχρωμους ανθρώπους σε πίνακες. Ο Thompson επρόκειτο να συζητήσει οκτώ έργα τέχνης με ανθρώπους αφρικανικής καταγωγής, ζωγραφισμένα μεταξύ 15ου και 18ου αιώνα. Σκοπός του ήταν να αμφισβητήσει την ιδέα ότι οι ιστορικοί πίνακες είναι κληρονομιά μόνο των λευκών Ευρωπαίων.

Δυστυχώς, αν και ίσως ήταν προβλέψιμο, η πρωτοβουλία πυροδότησε διαμαρτυρία από ακροδεξιές ομάδες. Πλήθη παρέλασαν στους δρόμους της Φλωρεντίας με αναμμένες φωτοβολίδες, ξεδιπλώνοντας πανό με συνθήματα όπως «Κάτω τα χέρια από την κληρονομιά μας!». Στο Διαδίκτυο, το επιθετικό κοινό έγραψε: «Αξιοπαθές και γελοίο» ή «Επανεφεύρεση της ιστορίας στο όνομα της πολιτικής ορθότητας».

Παρόμοια αμφιλεγόμενη ήταν η έκθεση του 2019 στο Musée d’Orsay στο Παρίσι που ονομαζόταν ” Black Models: from Géricault to Matisse”. Στα πλαίσια της έκθεσης πήραν αριστουργήματα μερικών εκ των πλέον διάσημων καλλιτεχνών της Γαλλίας αλλάζοντας τους αρχικούς τίτλους που περιείχαν ρατσιστικό περιεχόμενο. Όλοι οι πίνακες μετονομάστηκαν προς τιμή των έγχρωμων ανθρώπων που απεικονίζονται σε αυτούς. Η ιδέα ήταν να υπενθυμίσει στον θεατή την ανεξίτηλη παρουσία των έγχρωμων στη Γαλλία για αιώνες.

Οι επιμελητές προσπάθησαν να διορθώσουν το ψέμα μιας καθαρά «λευκής» Γαλλίας που μόλις πρόσφατα άλλαξε από τη μαζική μετανάστευση. Επίσης, θέλησαν να δείξουν ότι καμία πτυχή της δυτικής ανάπτυξης δεν συνέβη χωρίς το χέρι του «άλλου». Για παράδειγμα, το “Portrait of a Negress” (1800) της Marie-Guillemine Benoist μετονομάστηκε από το μοντέλο που απεικονίζεται “Madeleine” αντί του αρχικού.

Αν και η ανάγκη για επαναπλαισίωση και αναδιατύπωση τέτοιων έργων είναι επιβεβλημένη, ορισμένες ιστορικές πληροφορίες μπορεί να χαθούν. Στην περίπτωση των παλαιότερων πορτρέτων, τα ονόματα συχνά δεν δόθηκαν από τον καλλιτέχνη αλλά απονεμήθηκαν εκ των υστέρων από πωλητές, γκαλερίστες και επιμελητές, όπου ενδεχομένως να μην αντανακλούσαν την πρόταση του δημιουργού.

Στην περίπτωση, όμως, που ο τίτλος επιλέχθηκε ή εγκρίθηκε από τον καλλιτέχνη, τα πράγματα γίνονται πιο ακανθώδη. Οι πρωτότυποι τίτλοι μπορεί να φέρουν μέσα τους τις δυσάρεστες προκαταλήψεις των χρόνων στους οποίους επιλέχθηκαν. Mας αναγκάζουν όμως, μέσω της προβολής τους, να κοιτάξουμε προσεκτικά το κοινωνικό πλαίσιο και τις συνθήκες εκείνων των εποχών.

Ίσως μια λύση, στην περίπτωση της εικαστικής τέχνης, θα ήταν το έργο να φέρει και τους δύο τίτλους, τον «πρωτότυπο» και τον «σύγχρονο». Το χάσμα μεταξύ τους θα έλεγε πολλά για το παρελθόν και για την πρόοδο που έχουμε σημειώσει και πόσο πιο πέρα πρέπει να πάμε.

Ρατσιστικό περιεχόμενο στις συλλογές: Το θέμα είναι η εκπροσώπηση

Καθώς ένα παλιρροϊκό κύμα φυλετικών απολογισμών ανάγκασε τη βιομηχανία των μουσείων να αντιμετωπίσει το θλιβερό ιστορικό της για τη διαφορετικότητα, οι εργαζόμενοι στον κλάδο των μουσείων αρχίζουν να επανεξετάζουν τους τρόπους αφήγησης. Με τη βοήθεια επιμελητών και καλλιτεχνών από υποεκπροσωπούμενες ομάδες, σε πολλές χώρες πολλαπλασιάζονται οι αφηγήσεις και αμφισβητούνται τα στερεότυπα.

Το θέμα είναι πρωτίστως η εκπροσώπηση. Εάν για παράδειγμα ένα μουσείο αποκτούσε μια σπάνια τουρκική ταπισερί του 13ου αιώνα δε θα ζητούσε από έναν επιμελητή σύγχρονης τέχνης να το αναλάβει. Αντιθέτως, θα έψαχνε παγκοσμίως να βρει έναν ειδικό συντηρητή. Η ανάπτυξη αληθινής και γνήσιας κουλτούρας γύρω από τη διαφορετικότητα και την ισότητα απαιτεί την ίδια δέσμευση και επένδυση χρόνου.

Στην πραγματικότητα το πώς αντιπροσωπεύεται η τέχνη είναι το πιο σημαντικό. Υπάρχει ακόμα αυτή η επίμονη στάση της ηγεσίας των ιδρυμάτων: όσο έχουμε μαύρους καλλιτέχνες στους τοίχους, όσο συλλέγουμε τα έργα των «διαφορετικών» καλλιτεχνών, όσο προσλαμβάνουμε επιμελητή από υποεκπροσωπούμενη ομάδα, είμαστε καλά. Ωστόσο, πολλά ιδρύματα απορρίπτουν όρους, όπως ποικιλομορφία, συμπεριληπτικότητα και ισότητα.

Αντιθέτως, πολλοί επιμελητές του κλάδου αναμένουν ότι ο χώρος σταδιακά θα είναι ριζικά διαφορετικός, αφού οι συνεργαζόμενοι επιμελητές και σύμβουλοι θα δημιουργήσουν νέες εκθέσεις που επικεντρώνονται σε θέματα διαφυλετικής σχέσης, συνέχειας και καινοτομίας.

Και η δική μας γενιά θα κριθεί σκληρά από τις επόμενες. Οι πράξεις μας θα γίνουν το κριτήριο με το οποίο οι μελλοντικές γενιές θα μπορούν να αναμετρηθούν. Ίσως, είναι καιρός να είμαστε ειλικρινείς με την ιστορία αυτής της χώρας, της τέχνης και της ανθρωπότητας γενικότερα.

Αφήστε ένα σχόλιο...

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Scroll to Top