Θάνατος: Ίσως το τελευταίο εκθεσιακό ταμπού

Η επιλογή του θανάτου ως κεντρικό θέμα έκθεσης αποτελεί κοινωνικό ρίσκο με έντονο ερευνητικό ενδιαφέρον. Αυτή η εκ του ασφαλούς συναισθηματική εμπλοκή δείχνει πως ο θάνατος επηρεάζει τις ζωές μας ακόμα και χρόνια μετά.

Στο άκουσμα και μόνο της λέξης «θάνατος» το ανθρώπινο αίσθημα φαίνεται να συνταράσσεται. Επομένως, είναι ένα θέμα που προκαλεί έντονα συναισθήματα, αποτελεί ταμπού για όλες τις κοινωνίες, αφορά κάθε άνθρωπο καθώς θα το βιώσει ως παρατηρητής αρκετές φορές στη διάρκεια της ζωής του και θα το ζήσει με απόλυτη βεβαιότητα. Η ηλικία, η μόρφωση ή η κοινωνική τάξη είναι κάτι που δεν επηρεάζει την αντίληψη ή την επίδραση του θανάτου στη ζωή.

Ο θάνατος στην τέχνη

Η τέχνη, έχει δοξάσει τη ζωή. Η καλλιτεχνική δημιουργία, όμως, έχει «σμιλευθεί» με το θάνατο. Θεατρικά έργα περί έρωτα και θανάτου, όπερες που ο θάνατος είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να εισαχθεί το έργο στο “πάνθεον” των μουσικών αριστουργημάτων, αποδεικνύουν πως αυτός είναι που προκαλεί στην κυριολεξία το αίσθημα, τη συγκίνηση και εγείρει τα περισσότερα ερωτήματα. Παράλληλα με την καλλιτεχνική εκθείαση του θανάτου η κοινωνία αποφεύγει κάθε ουσιαστική συζήτηση γύρω από αυτόν παρόλο που δεν αποτελεί εγκυκλοπαιδική πληροφορία αλλά εμπειρία, βίωμα και υπαρξιακή ανησυχία.

Ο τρόπος αποτύπωσης και προβολής του θανάτου έχει αλλάξει στο πέρασμα των αιώνων και αυτό μπορούμε να το παρατηρήσουμε μέσα από την τέχνη και, μετά τον 20ο αιώνα, τα ΜΜΕ. Στην ελληνορωμαϊκή τέχνη ο θάνατος παρουσιάζεται με κομψότητα, όπως στον Κρατήρα του Ευφρονίου (515 π.Χ.), όπου ο Ερμής παραδίδει τον Σαρπηδόνα στον Θάνατο και τον Ύπνο οι οποίοι απεικονίζονται ως φτερωτοί πολεμιστές.

Στο μεσαίωνα με την καταστροφική επιδημία της πανούκλας που επηρέασε την καλλιτεχνική δημιουργία, ο θάνατος αποκτά αποτρόπαια χαρακτηριστικά όπως στο έργο του Van Eyck The Crucifixion / The Last Judgment (1440-1441). Λίγα χρόνια αργότερα, η σειρά έργων του Hans Holbein The Dance of Death (1523-1525) προβάλει την καθολικότητα του θανάτου και την επιβεβλημένη παρουσία του στην καθημερινή ζωή.

Στη σύγχρονη τέχνη ο καλλιτέχνης διαθέτει κοινά χαρακτηριστικά με εκείνα του φιλοσόφου. Τα έργα τους εκφράζουν τις ανησυχίες και τις επικρατούσες θεωρίες του Φρόιντ, του Νίτσε κ.ά. για τη ζωή, το θάνατο και την αθανασία της ψυχής. Παρατηρούμε πως ο θάνατος ως τιμωρία έχει αποδυναμωθεί και η μεταθανάτια ζωή αντιμετωπίζεται με δυσπιστία. Οι θεωρίες των αρχαίων φιλοσόφων για την βεβαιότητα του θανάτου και την εκτίμηση της ζωής επανέρχονται.

Εκθεσιακή διαχείριση του θανάτου

Μια έκθεση συντελεί καλλιτεχνική δημιουργία καθώς, συνήθως, ομοιάζει με τον τρόπο παραγωγής ενός έργου τέχνης. Κάθε έκθεση αποτελεί κάτι μοναδικό ως αποτέλεσμα και στοχεύει στην εξωτερίκευση συναισθημάτων ή την προώθηση γνώσεων και ιδεών.

Η Candy Chang, στο «επαναστατικό» έργο της  “Before I Die” (2011), μετά το θάνατο ενός κοντινού της προσώπου έγραψε στον τοίχο ενός γειτονικού εγκαταλελειμμένου σπιτιού στη Νέα Ορλεάνη “Before I die I want to _____ “. Η Chang με γνώμονα το θάνατο προέτρεψε χιλιάδες ανθρώπους να αναλογιστούν τη θνήσκουσα ύπαρξη τους κάνοντας μια ανασκόπηση και αναθεώρηση της ζωής. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον επικεντρώνεται στη συμμετοχικότητα, καθώς όποιος περνούσε από αυτόν τον τοίχο έγραφε τις δικές του επιθυμίες, δημιουργώντας ένα παγκόσμιο «κύμα» αντίστοιχων τοίχων.

Savannah, Georgia. Photo by Trevor Coe. | Πηγή: candychang.com

Οι εκθεσιακές προσεγγίσεις του θανάτου γνωρίζουν ιδιαίτερη δημοφιλία. Την τελευταία δεκαετία πληθώρα εκθέσεων αρχαιολογικού, ιστορικού, κοινωνικού, ιατρικού, βιολογικού αλλά και καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος αποκτούν ολοένα και περισσότερους επισκέπτες. Πρωταγωνιστής είναι ο θάνατος και κοινός παρονομαστής η εκτίμηση της ζωής. Η ιστορία είναι βασισμένη στο θάνατο.

Οι πόλεμοι, οι αρρώστιες, οι καταστροφές και οι ρίζες του σύγχρονου πολιτισμού που εντοπίζονται στην αρχαιότητα, αποτελούν στάδια της γραμμικής πορείας της ιστορίας. Οι «σκοτεινές εκθέσεις» περιστρέφονται γύρω από το θέμα του θανάτου με τρόπο εκπαιδευτικό, στοχαστικό ή επιδιώκοντας την διατήρηση της μνήμης του. Τέτοιου είδους εκθέσεις προσεγγίζουν και εντάσσονται στην ευρύτερη έννοια του σκοτεινού τουρισμού.

Ένας από τους πολλούς ρόλους του μουσείου, είναι να επιτελεί κοινωνικό έργο μέσω των δραστηριοτήτων του. Ορισμένα μουσεία τα οποία διαχειρίστηκαν εκθεσιακά το θάνατο φιλοξένησαν τα περίφημα death cafes, εκδήλωση κατά την οποία η κοινωνία συζητά θέματα γύρω από το θάνατο με σκοπό την ευαισθητοποίηση και τη βελτίωση της ζωής. Το death cafe αποτελεί ανεξάρτητο project και μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί 13159 συναντήσεις σε 80 χώρες.

Στις πρόσφατες εκθεσιακές μεταφορές του θανάτου είναι προφανής η τάση για έντονη συναισθηματική εμπλοκή του επισκέπτη. Αυτή επιτυγχάνεται μέσα από εκθέματα που προκαλούν συναισθήματα τρόμου, φόβου ή υπαρξιακού συγκλονισμού μπροστά στο μεγαλείο του θανάτου και στην αβεβαιότητα της ψυχικής αθανασίας.

Πολλοί καλλιτέχνες επιλέγοντας χρώματα και συνθήκες περιβάλλοντος, μεταμορφώνουν το θάνατο, εικονικά τουλάχιστον, σε κομμάτι της «ευχάριστης» ζωής. Τέλος, είναι λιγοστά αλλά πλούσια σε περιεχόμενο τα μουσεία που είναι εξ’ ολοκλήρου αφιερωμένα στο θάνατο, προσκαλώντας την κοινωνία να ενημερωθεί έτσι ώστε να αποβάλλει τα περιττά αρνητικά αισθήματα απέναντι του. Τα κατάλληλα εκθεσιακά εργαλεία και εκθεσιακή αφήγηση, είναι αυτά που θα δώσουν μορφή στις ιδέες, θα πλαισιώσουν τις συζητήσεις των επισκεπτών και ενδεχομένως θα διαμορφώσουν μια ορθότερη αντιμετώπιση της κοινωνίας απέναντι στο θάνατο.

Αφήστε ένα σχόλιο...

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Scroll to Top