Ναζί: Το δύσκολο ταξίδι των κλεμμένων έργων τέχνης

Διαβάζουμε περισσότερο από ποτέ για διαφωνίες, σε διεθνές επίπεδο, σχετικά με την ιδιοκτησία και την αποκατάσταση έργων, κλεμμένων από τους Ναζί. Μάλιστα, υπάρχουν βάσιμοι ισχυρισμοί ότι μερικά από τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου ενδέχεται να εκθέτουν έργα με αμφιλεγόμενη προέλευση.

Μέσα στη μακροχρόνια ιστορία της τέχνης βρίσκεται και η ιστορία της λεηλατημένης τέχνης. Μένουμε έκθαμβοι με θησαυρούς από μακρινές χώρες και διάφορες εποχές. Συνήθως, μάλιστα, δεν αναφέρονται τα μέσα απόκτησής τους. Είναι ξεριζωμένα βάναυσα από τα αρχικά σπίτια και τους ιδιοκτήτες τους, ως λάφυρα πολέμου, αποικιακής κατάκτησης ή με την επιταγή κάποιων.

Γιατί οι Ναζί έκλεβαν έργα τέχνης;

Το Γ’ Ράιχ λεηλάτησε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές σε όλο τον κόσμο. Το 1933 φιλότεχνοι, αρχαιολόγοι, ιστορικοί διατάχτηκαν να υφαρπάζουν από τις χώρες που είχε καταπατήσει ο Χίτλερ, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, πίνακες, σκίτσα, γλυπτά και άλλα έργα που δεν ευθυγραμμίζονταν με τις πεποιθήσεις τους και τα οποία χαρακτηρίστηκαν ως «εκφυλισμένη τέχνη».

Τα έργα τέχνης συγκεντρώνονταν στο Παρίσι και στο Μόναχο ή πωλούνταν στο εξωτερικό, για να ενισχυθεί οικονομικά η φασιστική πολεμική μηχανή. Μάλιστα, σύμφωνα με μαρτυρίες, συχνά Εβραίοι έδιναν τους πίνακές τους ως αντάλλαγμα για τη ζωή τους.

Η ναζιστική αρπαγή των ελληνικών έργων

Η λεηλασία των Ναζί δεν άφησε αλώβητη την αρχαία ελληνική κληρονομιά. Σύμφωνα με έγγραφο του υπουργείου Διοικητικής Μεταρρύθμισης, η Κρήτη, η ανατολική Μακεδονία, η Θράκη, η Σάμος και η Θεσσαλία υπέστησαν τις περισσότερες κλοπές αρχαίων.

Ενόψει της ναζιστικής εισβολής στην Ελλάδα την άνοιξη του 1941, τα ελληνικά μουσεία είχαν αρχίσει την αποθήκευση και απόκρυψη αρχαιολογικών θησαυρών. Κάποια έργα μεταφέρθηκαν σε σπήλαια, κρύπτες ή θάφτηκαν σε κήπους.

Ορισμένα αγάλματα θάφτηκαν σε χαρακώματα και σκεπάστηκαν με τσιμέντο. Χρυσά νομίσματα και κατάλογοι μουσείων κλείστηκαν στα θησαυροφυλάκια της Τράπεζας της Ελλάδος.

Το πρόβλημα της καθυστερημένης, ή της έως τώρα μη επιτυχημένης, επιστροφής των κλεμμένων έργων φαίνεται να είναι ότι ποτέ δεν υπήρξε ολοκληρωμένη καταγραφή των αρχαιοτήτων που εκλάπησαν. Αυτό σταδιακά αλλάζει, τόσο λόγω της εξέλιξης της τεχνολογίας όσο και με τη βοήθεια των σημαντικών στοιχείων που έρχονται σταδιακά στο φως.

Η επιστροφή: 10.000 αρχαία κλεμμένα από τους ΝΑΖΙ (2014) | Πηγή: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Οι επιστροφές κινούνται με πολύ αργούς ρυθμούς

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ναζί λεηλάτησαν τουλάχιστον 600.000 έργα τέχνης από Εβραίους, περίπου 100.000 από τα οποία θεωρούνται ακόμη αγνοούμενα. Μέρος αυτής της τέχνης εμφανίζεται σε πολιτιστικά κέντρα σε όλο τον κόσμο, χωρίς καμία αναγνώριση ή διαφάνεια για την προέλευσή τους.

Από τη δεκαετία του ’90 και μετά έχει γίνει μεγάλη πρόοδος. Το 1994 ιδρύεται στη Βρέμη το πρώτο συντονιστικό γραφείο για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών. Το 1999, η γερμανική ομοσπονδιακή κυβέρνηση, οι περιφερειακές κυβερνήσεις και οι τοπικές αρχές υιοθετούν μια κοινή διακήρυξη για τον εντοπισμό των έργων τέχνης που άρπαξαν οι Ναζί, κυρίως από εβραϊκά σπίτια.

Το 2000 αρχίζει να λειτουργεί το www.lostart.de. Πρόκειται για την τράπεζα δεδομένων, όπου καταγράφονται τα πολιτιστικά αγαθά που κατασχέθηκαν από τη ναζιστική δικτατορία και στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου από τους Εβραίους κατόχους τους.

Αργότερα, το 2015 ιδρύεται το Γερμανικό Ίδρυμα Απολεσθέντων Έργων Τέχνης. Ένα αρχείο από φωτογραφίες και σκίτσα των χαμένων πινάκων βρίσκεται στο διαδίκτυο, δημιουργώντας έτσι έναν κόμβο δεδομένων, προσβάσιμο σε κάθε ενδιαφερόμενο. Ένα διεθνές δίκτυο αναζήτησης έχει συσταθεί.

Το 2018 το ίδρυμα επεκτείνει την έρευνά του στα κατεχόμενα από τους Ναζί εδάφη. Είναι ένα θέμα παλιννόστησης των βασικών αξιών.

Παράλληλα, ειδικοί παρακολουθούν δημοπρασίες, εκθέσεις και αγοραπωλησίες, στοχεύοντας στον έλεγχο της προέλευσης των έργων. Αν ανήκουν στα κλεμμένα, τότε ξεκινούν οι χρονοβόρες διεργασίες επιστροφής τους στους νόμιμους ιδιοκτήτες.

Η διαχείριση αυτών των έργων από τα μουσεία

Ένα από τα μουσεία που διαθέτουν πλήθος έργων τέχνης, τα οποία λεηλατήθηκαν από τους Ναζί, είναι το Λούβρο με 1.700 έργα. Το ίδιο, ωστόσο, κάνει μικρά βήματα για να «διορθώσει» αυτή την αδικία, επιστρέφοντας ελάχιστα από αυτά στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους.

Παράλληλα, τα μουσεία στην πολιτεία της Νέας Υόρκης καλούνται τώρα να αποκαλύψουν εάν κάποιο από τα έργα τέχνης ή τα αντικείμενά τους εκλάπη στην Ευρώπη από τους Ναζί. Η αλλαγή έρχεται μετά την υπογραφή ενός νομοθετικού πακέτου, με στόχο να τιμήσει τους επιζώντες του Ολοκαυτώματος.

Άλλα νομοσχέδια περιλαμβάνουν νόμους για τη βελτίωση της εκπαίδευσης για το Ολοκαύτωμα στα σχολεία και τη δημοσίευση ενός καταλόγου τραπεζών, που παραιτούνται από τα τέλη μεταφοράς και διεκπεραίωσης, που σχετίζονται με πληρωμές αποζημιώσεων.

Ο συναισθηματικός αντίκτυπος των κλεμμένων έργων που επιστρέφουν είναι συντριπτικός. Χαρά και ευγνωμοσύνη για τη διάσωση τόσων εξαιρετικών έργων τέχνης, θλίψη για τις απώλειες που υπέστησαν οι πληγείσες εβραϊκές κοινότητες της Ευρώπης και τέλος παρηγοριά στη γνώση ότι οι ιστορίες τους αντέχουν.

Ίσως υπάρχει, ακόμη, και μια αχτίδα ελπίδας ότι αυτές οι αφηγήσεις θα μπορούσαν να φέρουν κάποια προοπτική στην επίλυση των συνεχιζόμενων υποθέσεων αποκατάστασης σε όλο τον κόσμο.

Με τον αντισημιτισμό σε έξαρση και την παραπληροφόρηση για το Ολοκαύτωμα να συνεχίζεται σε όλο τον κόσμο, δεν ήταν ποτέ πιο σημαντικό να μάθουμε τα γεγονότα του Ολοκαυτώματος και να διασφαλίσουμε ότι η επόμενη γενιά γνωρίζει την ιστορία μας, όσο σκοτεινή ή δύσκολη κι αν είναι η συζήτηση αυτή. Στο μεταξύ, τα αρχετυπικά ταξίδια των λεηλατημένων έργων τέχνης του κόσμου συνεχίζονται.

Αφήστε ένα σχόλιο...

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Scroll to Top