Η παγκόσμια κληρονομιά θρησκευτικού ενδιαφέροντος απειλείται

Το ζήτημα της προστασίας και διαχείρισης των σημείων θρησκευτικού ενδιαφέροντος αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στις σύγχρονες συζητήσεις. Στον σημερινό διασυνδεδεμένο κόσμο, που αντιμετωπίζει σοβαρές κοινωνικοοικονομικές δυσκολίες, η εξασφάλιση εποικοδομητικού διαλόγου μεταξύ των πολιτισμών και θρησκειών κατατάσσεται ως μία από τις πιο πιεστικές προκλήσεις της διεθνούς ατζέντας.

Τα σημεία της Παγκόσμιας Κληρονομιάς, όπως οι θρησκευτικοί και ιεροί τόποι, αποτελούν, μέχρι σήμερα, μία από τις μεγαλύτερες θεματικές κατηγορίες στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Η καταστροφή όμως θρησκευτικών μνημείων, ως απόρροια πολέμων ή επιθέσεων, ελλοχεύει διευρυμένο κίνδυνο.

Ψήφισμα Ηνωμένων Εθνών για τη διαφύλαξη μνημείων θρησκευτικού χαρακτήρα

Η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών εισήγαγε το 2021 ένα αξιοσημείωτο ψήφισμα με τίτλο «Προώθηση μιας κουλτούρας ειρήνης και ανεκτικότητας για τη διαφύλαξη των θρησκευτικών χώρων». Με αυτό υπογράμμισε τη συχνά παραγκωνισμένη σχέση μεταξύ προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και διατήρησης του θρησκευτικού πλουραλισμού και της ειρηνικής συνύπαρξης.

Οι στόχοι του ψηφίσματος είναι ευρείς, αλλά γενικά προτείνουν «ενισχυμένες διεθνείς προσπάθειες για την προώθηση ενός παγκόσμιου διαλόγου σχετικά με την προώθηση μιας κουλτούρας ανεκτικότητας και ειρήνης σε όλα τα επίπεδα». Παράλληλα, συγκλήθηκε διεθνής διάσκεψη με επίκεντρο το «Σχέδιο δράσης των Ηνωμένων Εθνών για τη διαφύλαξη των θρησκευτικών χώρων».

Η χρονική συγκυρία είναι κατάλληλη για μια τέτοια πρωτοβουλία. Ωστόσο, για να έχει διαρκή αντίκτυπο, ο ΟΗΕ και τα κράτη- μέλη του πρέπει να δεσμεύσουν πόρους, να ενδυναμώσουν τους τοπικούς φορείς και να συνεργαστούν με τις θρησκευτικές κοινότητες.

Η ανάγκη για μια παγκόσμια αντίδραση

Μόλις πριν από λίγα χρόνια, ο κόσμος έγινε μάρτυρας μιας εσκεμμένης εκστρατείας μαζικών φρικαλεοτήτων από την οργάνωση «Ισλαμικό Κράτος» (ISIS) που προσπάθησε να εξαφανίσει το φυσικό και ιστορικό θρησκευτικό τοπίο στο Ιράκ. Οι εξαθλιώσεις του ISIS κατά των Εζίντι (Γιαζίντι) και άλλων μειονοτήτων έγιναν πρωτοσέλιδο.

Το ISIS κατέστρεψε, επίσης, θρησκευτικούς και πολιτιστικούς χώρους που ανήκαν σε χριστιανούς και άλλες θρησκευτικές μειονότητες, αλλά και μουσουλμανικές κοινότητες. Παρά την ήττα της ομάδας, η απώλεια ιστορικών πολιτιστικών και θρησκευτικών χώρων παραμένει πρόκληση για κάθε επιτυχή προσπάθεια ανοικοδόμησης.

Το ISIS δεν ήταν το πρώτο που χρησιμοποίησε την πολιτιστική καταστροφή για να τρομοκρατήσει και να διαγράψει ταυτότητες. Οι Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν κατέστρεψαν τους Βούδες του Μπαμιγιάν.

Αλλά και οι κυβερνήσεις έχουν γκρεμίσει χώρους πολιτιστικής σημασίας για να τρομοκρατήσουν τους αντιπάλους τους. Το συριακό καθεστώς και οι Ρώσοι σύμμαχοί του έχουν επανειλημμένα στοχοποιήσει χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς.

Καταστροφές συμβαίνουν και εκτός των ζωνών συγκρούσεων. Η Σαουδική Αραβία, υποστηρικτής του ψηφίσματος του ΟΗΕ, έχει κατεδαφίσει με ανησυχητικό ρυθμό ισλαμικά μνημεία γύρω από τη Μέκκα.

Η Κίνα, μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, έχει κατεδαφίσει θιβετιανούς βουδιστικούς χώρους και βρίσκεται στη διαδικασία εξάλειψης πολιτιστικών και θρησκευτικών χώρων των μουσουλμάνων Ουιγούρων.

Από την άλλη, η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί αποτελεί απειλητική πράξη, με συνέπειες στις θρησκευτικές κοινότητες. Με την αλλαγή αυτή, το μνημείο όχι μόνο αποστερείται του ρόλου της ως μνημείου παγκόσμιας κληρονομιάς, αλλά χάνεται και ένα σύμβολο θρησκευτικής συνύπαρξης.

Η συστηματική και σκόπιμη καταστροφή θρησκευτικά και πολιτιστικά σημαντικών χώρων από κρατικούς και μη κρατικούς φορείς είναι βαθιά προσωπική, τρομάζει τις κοινότητες και δημιουργεί μακροχρόνια παράπονα που οδηγούν σε συνεχείς συγκρούσεις. Η απώλεια αυτών των χώρων έχει τεράστιες συνέπειες τόσο για τις κοινότητες που αποτελούν στόχο όσο και για τον υπόλοιπο κόσμο.

Συνεπώς, χρειάζεται μια παγκόσμια αντίδραση. Ένας συνδυασμός αυξημένων πόρων για τη σταθεροποίηση ή την αποκατάσταση των κατεστραμμένων περιοχών και τη διατήρηση της άυλης κληρονομιάς, προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι του ψηφίσματος. Το κλειδί είναι να πιεστούν οι κυβερνήσεις να προστατεύουν αντί να καταστρέφουν.

Πηγή: Alice Gzu/ Unsplash

Ενίσχυση των θρησκευτικών κοινοτήτων

Καμία στρατηγική δεν μπορεί να επιτευχθεί αποκλειστικά και μόνο από τους «άλλους». Η ενδυνάμωση των θρησκευτικών κοινοτήτων για την προστασία της κληρονομιάς τους είναι ένας υποτιμημένος τομέας δυνατοτήτων.

Τα περισσότερα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς είναι πνευματικής φύσης. Γι’ αυτό οι άνθρωποι τα θεωρούν μοναδικά και άξια διατήρησης.

Κατά συνέπεια, η διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς των ιερών χώρων θα πρέπει να περιλαμβάνει την τοπική θρησκευτική κοινότητα που τους τιμά. Η συνεργασία με τις τοπικές θρησκευτικές κοινότητες και ο εξοπλισμός τους μπορεί να διασφαλίσει το μέλλον τους, προστατεύοντας τις παραδόσεις τους και διατηρώντας την -αναντικατάστατη -παγκόσμια κληρονομιά.

Τα θεσμικά όργανα του ΟΗΕ δραστηριοποιούνται στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς θρησκευτικής σημασίας και στην προώθηση του διαθρησκευτικού διαλόγου. Παράλληλα, η UNESCO είναι ο μόνιμος διαμεσολαβητής στις προσπάθειες σταθεροποίησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, περισσότερο γνωστή για τον κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Ένα νέο πρόγραμμα της UNESCO στη Μοσούλη, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Ιράκ, είναι πολλά υποσχόμενο. Η συγκεκριμένη πόλη, στην οποία άνθρωποι με διαφορετικό υπόβαθρο, εθνικότητες και θρησκευτικές πεποιθήσεις αλληλεπιδρούσαν για χιλιετίες, κατελήφθη από το ISIS από το 2014 έως το 2017.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Μοσούλη είδε την κληρονομιά της να λεηλατείται. Για την αποκατάσταση αρκετών από τους σημαντικότερους θρησκευτικούς χώρους της πόλης, η UNESCO ξεκίνησε το πρόγραμμα «Αναβιώστε το πνεύμα της Μοσούλης», το οποίο χρηματοδοτείται από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και άλλους δωρητές.

Εάν επιτύχουν, αυτές οι προσπάθειες αποκατάστασης θα συμβάλουν στην αναβίωση της ιστορικής ποικιλομορφίας της Μοσούλης, στη δημιουργία θέσεων εργασίας και στην παροχή δεξιοτήτων στους νέους. Το πρόγραμμα αποτελεί πρότυπο για τη συνεργασία διεθνών οργανισμών, κυβερνήσεων και θρησκευτικών κοινοτήτων για την αποκατάσταση μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η διάσκεψη του ΟΗΕ θα πρέπει να δώσει προτεραιότητα σε αυτά τα δύο παραδείγματα σύνδεσης των προσπαθειών διατήρησης με τις επηρεαζόμενες θρησκευτικές ομάδες μέσω της κατάρτισης και της άμεσης υποστήριξης. Αν γίνουν ολιστικά, οι προσπάθειες αυτές μπορούν να προωθήσουν τη διακοινοτική ειρήνη φέρνοντας κοντά κοινότητες πέρα από θρησκευτικά όρια, τόσο εντός των χωρών όσο και από τη διασπορά, όπως εκπροσώπους εβραϊκών κοινοτήτων που έχουν δεσμούς με χώρες της Μέσης Ανατολής, αλλά δεν είναι πλέον παρούσες εκεί.

Η προώθηση κουλτούρας ειρήνης και ανεκτικότητας είναι προτεραιότητα

Η αποκατάσταση μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς θρησκευτικών κοινοτήτων μπορεί να συμβάλει στη διασφάλιση του μέλλοντός τους. Ταυτόχρονα υπενθυμίζει σε ολόκληρες κοινωνίες πώς οι άνθρωποι διαφορετικών θρησκειών ζούσαν κάποτε ειρηνικά μαζί.

Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, χρειάζεται:

– Να ενισχυθεί ο διάλογος με τους εθνικούς φορείς λήψης αποφάσεων, τους διαχειριστές των χώρων και τους εκπροσώπους των διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων από όλο τον κόσμο. Έτσι, θα καταστεί δυνατή η ανταλλαγή απόψεων σχετικά με τις βέλτιστες πρακτικές για μακροπρόθεσμη διαχείριση των ακινήτων θρησκευτικού ενδιαφέροντος.

– Να ενδυναμωθεί ο ρόλος που πρέπει να διαδραματίζουν οι θρησκευτικές κοινότητες στη μακροπρόθεσμη διαχείριση και διατήρηση των μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς θρησκευτικού ενδιαφέροντος.

– Να προσδιοριστούν οι κύριες προκλήσεις στον τομέα της προστασίας, της διατήρησης των μνημείων αυτών.

Ας ελπίσουμε ότι τα κράτη μέλη του ΟΗΕ θα εξετάσουν προσεκτικά τον τρόπο προστασίας των χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς θρησκευτικού χαρακτήρα, όπως τονίζεται στο «Ψήφισμα για την προώθηση μιας κουλτούρας ειρήνης και ανεκτικότητας για τη διαφύλαξη των θρησκευτικών χώρων». Η διάσκεψη του ΟΗΕ θα αποτελέσει ένα μοναδικό σημείο καμπής για την προώθηση μιας συγκεκριμένης ατζέντας για το σημαντικό αυτό ζήτημα.

Αφήστε ένα σχόλιο...

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Scroll to Top