Αν κλέψεις το παρελθόν μιας χώρας, τότε κλέβεις και το μέλλον της

Τα μουσεία σε όλο τον κόσμο εξετάζουν με κριτική ματιά τις συλλογές τους, τόσο τα αντικείμενα που εκτίθενται όσο και αμέτρητα άλλα που φυλάσσονται στις αποθήκες τους, με σκοπό να τα επιστρέψουν στους τόπους προέλευσής τους.

Τα τελευταία χρόνια έχουν επαναπατριστεί πολλά αντικείμενα μεγάλης πολιτιστικής και ιστορικής σημασίας. Στη διαδικασία αυτή δεν εμπλέκονται μόνο τα μουσεία σε μεγαλύτερες χώρες με βαθιά αποικιακή ιστορία, όπως η Βρετανία, η Γαλλία, η Ισπανία, η Ιταλία ή οι Κάτω Χώρες, αλλά και εκείνα σε μικρότερες χώρες στη βόρεια και ανατολική Ευρώπη.

Πολιτιστικά ιδρύματα παρατηρείται πως υιοθετούν μια πιο ανοιχτή στάση για διάλογο, με πολλά μουσεία να έχουν ήδη επιτρέψει αντικείμενα στις χώρες προέλευσης, άλλα να βρίσκονται σε συζητήσεις, ενώ δε λείπουν και οι εξιχνιάσεις κλοπών έργων τέχνης.

Πολιτιστικές επιστροφές: διλήμματα και δυσκολίες

Τα τελευταία δύο χρόνια ορισμένα σημαντικά αντικείμενα έχουν επιστραφεί από γαλλικά, γερμανικά και αμερικανικά μουσεία στη Νιγηρία. Κάποια άλλα σημαντικά τεχνβουργήματα έχουν σταλεί πίσω στη Λ. Δ. Κονγκό από το Βέλγιο, καθώς η χώρα αυτή διανύει μια περίοδο αναγκαίας επανεκτίμησης του δικού της βίαιου αποικιακού παρελθόντος.

Μερικές από τις πιο ηχηρές και επίμονες εκκλήσεις για πολιτιστική επιστροφή αφορούν στα Μάρμαρα του Παρθενώνα.  Ο πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου δήλωσε ότι είναι ανοιχτός στο να δανείσει, αλλά όχι να επιστρέψει μόνιμα τα Μάρμαρα του Παρθενώνα στην Ελλάδα.

Ακόμα, υπογράμμισε πως εξετάζουν όλα τα αιτήματα για επαναπατρισμό και επιστροφή κατά περίπτωση. Ωστόσο, πολλά αντικείμενα αποτελούν μέρος της συλλογής του μουσείου για εκατοντάδες χρόνια, οπότε είναι δύσκολο να ανακαλύψουν την πλήρη ιστορία τους.

Εκκλήσεις για επιστροφή γίνονται και για τα Μπρονζέ Μπενίν, ανεκτίμητα αντικείμενα του πολιτισμού Έντο, που χρονολογούνται από τον 13ο αιώνα. Λεηλατήθηκαν σε μια αιματηρή βρετανική επιδρομή από ένα βασιλικό παλάτι στη σημερινή Νιγηρία το 1897.

Φαίνεται ότι υπάρχει αργή πρόοδος, όσον αφορά ορισμένα από αυτά τα αντικείμενα. Από την άλλη, οι υποστηριχτές του επαναπατρισμού ιστορικών αντικειμένων δηλώνουν πως τα μουσεία πρέπει να είναι ανοιχτά στο διάλογο. Το ερώτημα είναι πότε τα αντικείμενα αφαιρέθηκαν και αν η επιστροφή τους αποτελεί αντικείμενο απαίτησης.

Επαναπατρισμός πολιτιστικής κληρονομιάς

Τα Musees Royaux des Beaux-Arts (Βασιλικά Μουσεία Καλών Τεχνών) επέστρεψαν έναν πίνακα που είχε κλαπεί από τους Ναζί στους νόμιμους ιδιοκτήτες του μετά από 71 χρόνια. Το έργο τέχνης απεστάλη στα δισέγγονα ενός εβραϊκού ζευγαριού, η περιουσία του οποίου λεηλατήθηκε, αφού εγκατέλειψαν τη χώρα στις απαρχές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η οικογένεια βρίσκεται ακόμα σε μια προσπάθεια να ανακτήσει 30 έργα τέχνης, που είχαν κλαπεί από τους Ναζί κατά τη διάρκεια της κατοχής του Βελγίου.

Την ίδια περίοδο, ανθρώπινα λείψανα από πέντε ιδρύματα στη Γερμανία και την Αυστρία παραδόθηκαν σε αξιωματούχους της Χαβάης. Τα οστά 58 ανθρώπων του 19ου αιώνα, γνωστά ως “iwi kupuna“, επαναπατρίστηκαν στην πολιτεία των ΗΠΑ μετά από επίσημες τελετές.

Ενδιαφέρον έχει η περίπτωση των πετρογλυφικών ηλικίας 4.000 ετών, που παραδόθηκαν από το Μουσείο και την Πινακοθήκη της Τασμανίας στο Χόμπαρτ. Εξήντα χρόνια αφότου αποσπάστηκαν, τα πετρογλυφικά Preminghana επιστράφηκαν στην κοινότητα των Αβοριγίνων της Τασμανίας, στο πλαίσιο κατανόησης για τα «σχεδόν 200 χρόνια πρακτικών που αναγνωρίζουν ότι ήταν ηθικά λανθασμένες».

Δύο ακόμα τεχνουργήματα, που είχαν αφαιρεθεί πριν από 30 χρόνια από ιερούς χώρους στο Νεπάλ, επεστράφησαν. Πρόκειται για το ξυλόγλυπτο ξύλινο Torana του 16ου αιώνα και το πέτρινο άγαλμα ενός γονατιστού πιστού του 17ου αιώνα, τα οποία βρέθηκαν στις αποθήκες του υποκαταστήματος της γκαλερί Barakat στο Λονδίνο.

Στο ίδιο πνεύμα, το ίδρυμα Kelvingrove Art Gallery and Museum στη Γλασκώβη επέστρεψε τρία αντικείμενα που αφαιρέθηκαν από τη φυλή Λακότα, κατά τη διάρκεια της σφαγής του Wounded Knee το 1890, όταν Αμερικανοί στρατιώτες σκότωσαν περίπου 300 Λακότα στον καταυλισμό Pine Ridge στη Νότια Ντακότα. Τα αντικείμενα, τα οποία περιλαμβάνουν ένα ζευγάρι μοκασίνια, ένα κολιέ και ένα παιδικό καπέλο, ήταν μεταξύ τεσσάρων αντικειμένων που πωλήθηκαν στην Kelvingrove Art Gallery and Museum στη Γλασκώβη δύο χρόνια μετά τη σφαγή.

Πηγή: Flash Dantz/ Unsplash

Εξιχνιάσεις εγκλημάτων και επιστροφές κλοπημέων

Ένας συνδυασμός παγκόσμιων, πολιτικών και κοινωνιολογικών παραγόντων έχει οδηγήσει σε ευρεία καταστολή της κλοπής έργων τέχνης τα τελευταία χρόνια, επιταχύνοντας την επιστροφή των αρχαιοτήτων στις χώρες προέλευσής τους.

Διακόσια αρχαιολογικά αντικείμενα αξίας 8,85 εκατ. ευρώ επεστράφησαν στην Ιταλία. Μεταξύ των αντικειμένων ήταν ένα κεραμικό αγγείο του 7ου αιώνα π.Χ. με την ονομασία «Πίθος με τον Οδυσσέα» και το πρόσωπο μιας θεάς από τερακότα με τίτλο «Κεφάλι κόρης» του 4ου αιώνα π.Χ..

Ο εισαγγελέας πρόσθεσε ότι 100 από τα αντικείμενα που βρέθηκαν κατασχέθηκαν από το Μουσείο Ελληνικής, Ετρουσκικής και Ρωμαϊκής Τέχνης Fordham της Νέας Υόρκης. Ο επαναπατρισμός αυτής της εκθαμβωτικής συλλογής αρχαίας τέχνης δείχνει την ανάγκη όλοι οι συλλέκτες και οι ιδιοκτήτες γκαλερί να διασφαλίζουν ότι τα κομμάτια που έχουν αγοράσει έχουν αποκτηθεί νόμιμα.

Παράλληλα, ένας Ολλανδός «ντετέκτιβ τέχνης» επέστρεψε ένα σπάνιο ρωμαϊκό άγαλμα, που θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους θησαυρούς της Γαλλίας, στο μουσείο από όπου είχε κλαπεί πριν από σχεδόν 50 χρόνια. Πρόκειται για το χάλκινο άγαλμα του θεού Βάκχου του 1ου αιώνα, η απώλεια του οποίου για το μουσείο και την κοινότητα ήταν τεράστια.

Τα μικρότερα μουσεία επανεκτιμούν τις δικές τους συλλογές

Η έννοια του μουσείου δεν αφορά πλέον τόσο την απλή έκθεση αντικειμένων όσο την εκπαίδευση και την επιμέλεια, ώστε να παρέχουν τεχνογνωσία και προοπτικές για τις κοινότητες που εξυπηρετούν. Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η μουσειακή εργασία έχει αλλάξει πολύ και από την τελευταία δεκαετία τα ιδρύματα προσπαθούν όλο και περισσότερο να εξυπηρετούν πραγματικά όλες τις ομάδες της κοινωνίας.

Μάλιστα, πολλά μουσεία εστιάζουν στο ρόλο και τη λειτουργία τους, επανερμηνεύουν τις συλλογές και διερευνούν τον αντίκτυπο που έχουν στους ανθρώπους που τα επισκέπτονται. Παρ’ ότι τα μεγαλύτερα μουσεία στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες διαθέτουν συχνά σημαντικά εκθέματα, που γίνονται το επίκεντρο των συζητήσεων για επαναπατρισμό, τα μικρότερα μουσεία αναγκάστηκαν επίσης να αναλογιστούν τα αντικείμενα που έχουν στις συλλογές τους.

Ένα βασικό ερώτημα που προκύπτει από τις υποθέσεις επιστροφής έργων τέχνης είναι, γιατί δεν έχει διωχθεί κανένας επιμελητής μουσείου; Οι άνθρωποι που χειρίζονται αυτές τις λεηλατημένες αρχαιότητες- οι λαθρέμποροι, οι έμποροι, οι επιμελητές και διευθυντές μουσείων- και συχνά οι αγορές εγκρίνονται από το διοικητικό συμβούλιο του μουσείου. Αυτός είναι και ο βασικότερος λόγος που δε διώκονται ποινικά, γιατί είναι πολύ δύσκολο να εξασφαλιστεί μια καταδίκη.

Με λάβαρο τη φράση «Αν κλέψεις το παρελθόν μιας χώρας, κλέβεις και το μέλλον της», οι άνθρωποι παίρνουν πλέον πολύ πιο σοβαρά το έγκλημα τέχνης και τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων. Δε μπορεί κανείς, όμως, να προβλέψει σε ποιό βαθμό είναι αυτό δυνατό και οι απαιτήσεις που εγείρονται είναι βάσιμες ή θα μεταβάλλουν τις ισορροπίες στον πολιτιστικό κόσμο.

Αφήστε ένα σχόλιο...

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Scroll to Top